Аліна Ваўранюк

Аліна Ваўранюк

Нарадзілася ў 1964 годзе ў вёсцы Маліннікі, гміна Орля, Падляшскае ваеводства.

• Настаўніца беларускай мовы
• Суарганізатарка рок-фестывалю Басовішча
• Рэдактарка часопіса “Беларускі настаўнік”
• Заснавальніца Аб’яднання на карысць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову АБ-БА
• Аўтарка падручнікаў па беларускай мове для польскіх школ з дадатковым навучаннем беларускай мовай.

Пра беларусаў і беларусак Польшчы

Я заўсёды тлумачыла так сваім вучням, што мяжа ў нас мянялася: раз гэта была Польшча, раз - Беларусь, цяпер - Польшча. Калі ўзнікалі рэальныя межы, то яны заўсёды мяняліся пад уплывам важных гістарычных падзей. І апошнія такія падзеі - гэта час пасля другой сусветнай вайны, калі ў нас тут на Беласточчыне падзялілі нават вёскі напалавіну. Ёсць такія вёскі, дзе частка засталася па гэты бок, а частка - у Беларусі.

Большасць беларусаў тут - то нашчадкі сялянаў. Нашыя продкі працавалі звычайна на зямлі ці калісьці там на пана, ці потым на сваіх участках. Так як на Гродзеншчыне жывуць палякі, таксама тут у нас жывуць беларусы. І то не гавару пра тых, якія пераязджалі: недзе там, ці выходзілі замуж, ці жаніліся, і таму пераяжджалі ў іншыя мясціны. Проста беларусы тут жылі і ўсё.

Гэта вёска (вёска Γpадалi, дзе жыве Аліна Ваўранюк - рэд.) - майго бацькі. У гэтай хаце - яна цяпер разбудаваная - жыў мой бацька са сваімі бацькамі.

Я і мая сястра нарадзіліся і жылі ў вёсцы блізка адсюль - Маліннікі. Мае бацькі там пазнаёміліся ў школе. Бацькі былі настаўнікамі. Там яны пазнаёміліся, там пажаніліся і там жылі.

У Градалях нарадзіўся такі вядомы беларускі навуковец Серафім Андраяюк.

Серафім Андраюк (1933 - 2022) - беларускі навуковец літаратуразнавец, крытык, пісьменнік.

Тут нарадзіўся Сяргей Лукашук, які шмат гадоў быў дырэктарам Бельскага дома культуры. І ён вёў таксама такі гурт беларускай песні “Маланка”, а цяпер ён надалей займаецца музыкай і робіць традыцыйныя беларускія музычныя інструменты. Так што гэтая вёска была багатая на такіх здольных людзей.

Градалі - гэта ўвогуле асаблівае месца. Гэта адзіная гміна (гміна Орля Падляшскага ваяводства - рэд.), у якой указальнікі - на беларускай мове. Таму, калі мы ў чэрвені (2024 года - рэд.) пачалі тут жыць, то я сабе падумала: “маць святая, як добра, што жывем у такой вёсцы, дзе ўказальнікі на беларускай мове”. Для мяня гэта вельмі важна.

Ад рэдакцыі: назвы населенных пунктаў у Гміне Орля сапраўды напісаныя па-беларуску, але вельмі сваеасаблівым чынам. Напрыклад, вёска Рыгораўцы афіцыйна называецца так: Рыгороўцы - што супярэчыць афіцыйнаму правапісу.

Я ўвогуле памятаю той час, калі гэтыя ўказальнікі збіраліся рабіць, і вяліся дыскусіі (сваркі, шчыра кажучы), як трэба запісваць. Ці на літаратурнай мове, ці ўсё ж такі на мясцовай мове… Ясна было, здаецца амаль ад пачатку, што кірыліцай, а не лацінкаю. Але там сваркі ішлі дакладна: ці дыялект, ці літаратурная. І тыя надпісы, якія зрабілі, - шчыра кажучы, так між літаратурнай, гаворкай. Ну, так дзіўна. Ну але, напрыклад “Пашкоўшчына” - з “ў”. Гэта файна.

А чаму я яшчэ кажу, што кірыліцай. Я памятаю ўжо шмат-шмат гадоў таму - першае Басовішча тады было - мы былі здзіўленыя, што беларускія музыкі пішуць лацінкай, а мы кірыліцай. І потым, здаецца, Лявон Вольскі мне тлумачыў, што гэта адрознівае нас ад расейцаў. Тое, што маем сваю лацінку. А мне заўсёды здавалася, што кірыліца - гэта тое, што нас адрознівае ад палякаў. Так што я за кірыліцай. І цешуся, што якраз кірылічныя надпісы. І адразу прызнаюся, мне намнога лягчэй чытаць кірыліцай, чым лацінкаю па-беларуску.

Басовішча - штогадовы фэст беларускай альтэрнатыўнай і рок-музыкі, які рэгулярна праводзўся Беларускім аб’яднаньнем студэнтаў на некамэрцыйнай аснове ля мястэчка Гарадок на Беласточчыне з 1990 да 2019 года.

Лявон Вольскі - лідар гурта NRM, музыка, паэт.

А мая маці таксама з Беласточчыны, вядома. У яе цікавая сямейная гісторыя. Яе маці - з Нарвы (Гайнаўскі павет Падляскага ваяводства - рэд.). Перад другой сусветнай вайной - гэта было мястэчка, цяпер можна сказаць, што гэта вялікая вёска.

Бабуля выйшла замуж на хутар непадалёк Нарвы. У іх нарадзілася двух хлопцаў, і з-за бабулінай цешчы яны разыйшліся, не жылі разам. Але думаю, што гэта было вялікае каханне, бо дзед яшчэ да бабулі прыходзіў, ну і нарадзілася мая маці.

Мама пайшла з жыцця год таму. Спадзяюся, яна не крыўдуе, што я пра гэта гавару. Бо мая мама мне гэтую гісторыю расказала, калі я ўжо выйшла замуж. Мама скрывала гэта. Так думаю, лічыла, што гэта сорамна, што яна выхоўвалася сама.

Таму месца, з якім мама была пачаткова звязаная,- то гэта гэты хутар пад Нарваю, і гэта мясціны маёй мамы. Але яны з бабуляй проста мянялі дамы, у якіх жылі. І бабуля там дапамагала пільнаваць дзяцей і так далей, але як ужо мама пачала працу ў Малінніках, і калі я нарадзілася, ну то бабуля ўжо жыла ўвесь час з намі.

Тут на поўдзень ад Беластока - больш праваслаўных вёсак. На поўнач ад Беластока - там Сакольшчына - там былі каталікі. І быў такі момант, што бацюшкі ў царкве звярталіся: “усе мы рускія” - хаця гэта не значыць абсалютна расейскія… Усё ж такі былі гэтыя Русі ўсякія, якія потым дзяліліся, падзяляліся і так далей…

А ксяндзы забаранялі гаварыць на беларускай мове. Я не ведаю нават, калі дакладна гэтае пайшло, што калі каталік - то ён паляк, а калі праваслаўны - то ён можа быць і беларус, і хтосьці іншы, ну, можа нават і паляк… І калі гэтыя падзелы пачаліся?.. І над імі колькі гадоў як на той мовай працавалі.

Мае бацькі скончылі педагагічны ліцэй у той час, калі ў гэтым ліцэі ў Бельску Падляскім большасць прадметаў вялася на беларускай мове. Калі канчалі ліцэй, іх накіроўвалі на працу.

А мая маці распавядала, што тых, якія вучыліся на беларускай мове накіроўвалі ў польскія вёскі, а на гэтыя так званыя “нашыя вёскі” - накіроўвалі палякаў. Кіраўніком школы, у якой працавалі мае бацькі, спачатку пасля вайны, быў чалавек, які абсалютна не ведаў беларускай мовы. Ён быў недзе з-пад Варшавы.

Я сама такога не памятаю, але шмат хто распавядаў, што настаўнікі ў школе забаранялі гаварыць па-беларуску. З другога боку, гэтыя мае родныя Маліннікі былі беларускамоўныя. Хаця людзі там пэўна сказалі б, што “говорылі по-нашому” або “по-свойму”. Але ўсё ж такі ўсе гаварылі на гэтай мове апрача дзвюх маленькіх дзяўчат: я і мая сястра гаварылі на польскай. Так нас выхоўвалі мае бацькі.

У міжваенны час беларусы тут не маглі стаць нікім іншым апрача чарговым пакаленнем сялянаў. Нават на гаёвага не мог ісці беларус. Так што тое, што пасля Другой сусветнай вайны мае бацькі маглі пачаць вучыцца, пайшлі ва ўніверсітэт - гэта для іх было вельмі важна. І яны спрабавалі адцінацца ад гэтай вёскі і ад усяго, што з вёскай асацыявалася. Таму мая беларуская мова - гэта мой выбар ужо ў дарослым жыцці. І тое, што я пачала на беларускай і тое, што потым нашыя дзеці, калі нарадзіліся, то з намі выключна на беларускай кантактавалі.

Я памятаю, як наш сын калісьці кажа: мама, дзед і бабуля, калі клічуць мяне там з вакна на пятым паверсе, то крычаць на польскай мове. “Aleksandr, wracaj do domu!” А так гаварылі нармальна на беларускай.

Дарэчы, наш сын, як пайшоў у дзіцячы садок - яму было 5 гадоў - у Бельску-Падляшскім, ён увогуле не ведаў польскай мовы. Мы да яго гаварылі на беларускай, дзяды, бабулі - таксама. Потым толькі расказаў мне, што настаўніцы паказвалі на яго пальцам, што вось гэты не ўмее гаварыць. А не так даўно нам сказаў, што і дзеці таксама.

Пра нацыянальную ідэнтычнасць

Ці дзіця, так як было ў мініяцюрах Сакрата Яновіча, думае аб смерці? То таксама, ці дзіця думае аб тым, якой яно нацыянальнасці? Думаю, што не.

Сакрат Яновіч (1936 — 2013) — беларускі пісьменьнік, нарадзіўся ў мястэчку Крынкі, Сакольскага павета. Аўтар кніг на беларускай і на польскай. Сябра Саюзу польскіх пісьменьнікаў, старшыня Клубу Саюзу польскіх пісьменьнікаў у Беластоку, старшыня Беларускага дэмакратычнага аб’яднаньня.

З другога боку мяне таксама вучылі няшчаснага вершыка: “- Kto ty jesteś? - Polak mały.”

“Kto ty jesteś?” або “Катэхізіс польскага дзіцяці” - адзін з патрыятычных вершаў польскага паэта Уладзіслава Белзы, апублікаваны ў томе Катэхізіс польскага дзіцяці ў 1900 годзе.

З іншага боку вучылася таксама Віктара Шведа “Беласточчына - зямелька родная” і так далей.

Віктар Швед (1925 — 2020) — беларускі паэт, перакладчык, публіцыст, заслужаны дзеяч культуры Польшчы.

Фактычна, як ішла ва ўніверсітэт, трэба было пазначыць нацыянальнасць. Цяпер хіба ўвогуле гэтага няма, а можа яшчэ недзе… Так, я гаварыла на польскай мове, але з другога боку, калі збіралася сям’я за сталом, то ніхто не спяваў песні на польскай мове: спявалі на беларускай.

Калі ў нас былі добра ўжо нападпітку, то спявалі: “Ой оралі хлопці поле”

Ой, оралі хлопці поле, выоралі ярмо. х 2 — Заплаці мне, дзіўчынонька, што я ходзіў дармо. — А я тобе муй козачэ плаціла, плаціла х 2 Цыловаў мое лічэнько — я й нэ бороніла. Коб сады поусыхлі, што рано росцвілі х 2 Коб тые людэ шчасця нэ мелі, што нас розлучылі.

Як пайшла мода, то спявалі “Чом ты не прыйшоў, як месяц узыйшоў”.

Чом нэ прыйшоў, як месец ўзыйшоў, Я ж тэбэ чэкала. Чы коня нэ меў, чы стэжкi нэ знаў, Мацi нэ пускала?

У святочны час у нас напрыклад спявалі калядкі. І хаця я не гаварыла на беларускай, быўшы дзіцём, то калядавала разам з сяброўкамі. Хадзілі ад хаты да хаты, спявалі калядныя песні. Прычым у нас у вёсцы гэтыя калядныя песні не былі на літаратурнай беларускай, а больш пад расейскую:

Рождэство Хрыстовэ, Ангел пролетел Он летеў по небе Людям песні пел.

То ўсе дзеці малыя спявалі.

Я не прыпамінаю сабе, каб на польскай мове спявалі.

І калі трэба было першы раз упісаць нацыянальнасць, то я зразумела, што не пасавала мне абсалютна пісаць польскую, бо то не было маё. І быў такі таксама момант, калі я ўжо скончыла ўніверсітэт, пайшла на працу і сустрэлася з незвычайнай асобай - Марыляй Базылюк.

Марыя Базылюк-Саснюк (1959 - 1996) – настаўніца, паэтка, дзеячка беларускага нацыянальнага руху на Беласточчыне.

Яна працавала ў “Тройцы” (пачатковая школа нумар 3 - рэд.) у Бельску. Я там пачынала працу як настаўніца малодшых класаў, Марыля - як настаўніца беларускай мовы. Дзякуючы Марыльцы пазнаёмілася шмат з якімі людзьмі з беларускага асяроддзя. Частка з іх была яшчэ студэнтамі. Іншыя - ужо скончылі ўніверсітэт і пайшлі на працу. Дзякуючы Марыльцы я фактычна пазнаёмілася з маім мужам.

Я часта была сярод гэтых людзей, яшчэ калі была студэнткай. Заходзіў Лёнік Тарасэвіч і паўтараў: такая файная дзяўчына, на такой паганай мове гаворыць. Чаму не на беларускай?

Лёнік Тарасэвіч, Лявон Тарасевіч (нар. 1957) - прафесар пластычных навук, мастак, адзін з заснавальнікаў фэсту Басовішча.

Недзе захавалася таксама магнітафонная касета, на якой мае першыя спробы гаварыць на гаворцы. Там я гавару на такой мове, якую чула з дзяцінства: “ходыты”, “робыты”…

Цяпер мне гэта дзіўна, бо як гаворым з мужам на штодзень, то я гавару больш на такой мове як мой муж. Муж - з гэтых жа мясцінаў, адкуль мая мама: з вёскі Вялікія Тыневічы з-пад Нарвы. Мая мама гаварыла, што ў Тыневічах жывуць “болотнікі” - людзі на балоце…

З другога боку, як я гаварыла пра нашых дзяцей, што яны такія здольныя, яна адказвала: “То ўжо не Бурылы, то ўжо Ваўранюкі”. Бурыла - то маё дзявоцкае прозвішча.

Быў такі вечар, калі мы сустрэлі ў сяброўкі, сядзелі, гаварылі, смяяліся. Я там пазнёмілася з хлопцам і тлумачыла яму, што ў мяне хлопец, які не ведае беларускай мовы. А мне вельмі залежыць на тым, каб ён зразумеў словы песні “Прыстанкі” Воюша.

Сяржук Сокалаў-Воюш (нар. 1957 г.) — беларускі бард, журналіст, пісьменьнік.

І мы сядзялі, перакладалі “Прыстанкі” на польскую мову, і потым мне ўжо не хацелася выходзіць ад гэтай сяброўкі, бо я зразумела, што я ў гэтага хлопца, з якім перакладала, ну проста закахалася.

Тады ў Бельску я пачала вучыць дзяцей, якія былі ў маім класе, беларускай мове. Так што дзіўна было б, калі настаўніца беларускай мовы не лічыла сябе беларускай, праўда? Гэта ж абсалютна дзіўная сітуацыя была б.

Беларускае аб’яднанне студэнтаў

У мяне да гэтага часу захаваўся членскі білет БАСу, але я гэты білет атрымала ўжо, як працавала настаўніцай, ужо скончыла ўніверсітэт. Мой муж больш актыўна ўдзельнічаў… Хаця, захаваліся таксама здымкі са з’езду БАСУ, дзе я і, здаецца, Алег Латышонак былі на з’ездзе БАСу ў выбарчай камісіі, бо сказалі, што мы лепей за іншых ведаем беларускую мову, таму мы рабілі нататкі на беларускай мове.

Алег Латышонак (нар. 1957) - доктар гістарычных навук, старшыня Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы.

Вядома было, што кожны хадзіў на беларускія “атрасіны” для студэнтаў, бо там усе сустракаліся. Потым прыйшоў такі момант, калі Алег Латышонак сказаў, што трэба зрабіць рок-фестываль. Так як дзесьці там у Польшчы было “Роковіско”, то хтосьці прапанаваў “Басовіско”, але Алег кажа: не, “Басавіско” - кепска, бо беларускай мове не характэрна канчатак -ско. Будзе Басовішча.

Ну і так узнікла назва фестывалю Басовішча. І гэта вельмі спалучыла асяроддзе беларукіх студэнтаў, беларусаў. Не толькі студэнтаў, але і людзей, якія ўжо скончылі ўніверсітэты.

Першае Басовішча, якое можа мала хто памятае, а я памятаю, для мяне гэта было важнае вельмі… Тадышні мой хлопец, цяперашні муж, Мікола, Бася цяпер Пякарская, тады яшчэ Кучыньская, паехалі ў Менск, сустрэліся побач чырвонага касцёла з Краўчанкам з Уліса. І якое гэта было ўражанне, калі першы раз сустрэліся з Сяржуком Сокалам-Воюшам!

Сяргей Краўчанка (нар. 1963) - беларускі музыка, сузаснавальнік рок-гурта “Уліс”.

Ці потым у нашых сябровак на Уруччы сустракаліся таксама з Алесем Камоцкім . Гэта было ўвогуле незабыўнае…

Алесь Камоцкі (нар. 1958) - беларускі паэт, музыка, бард. Былы муж беларускай спявачкі і паэткі Касі Камоцкай.

Мікола Ваўранюк (1966) - беларускі журналіст, рэжысёр-дакументаліст.

Памятаю, як падчас Басовішча, ночылі ў адной хаце з гэтымі музыкамі з Улісамі. Як супольна пад раніцу спявалі песні і так далей. Так што мне, калі цяпер думаю пра БАС, то напэўна Басовішча - гэта тое, што стваралі мы і гэта тое, чым потым займаліся нашыя дзеці. Наш сын Аляксандр нарадзіўся ў сакавіку, а ўжо ў лііпені быў на Басовішчы. Нінка нарадзілася ў траўні, а ў ліпені была на Басовішчы. Нават я маленькаму сыну нашаму рабіла цішотку са свіннёй, бо тады быў такі час, калі лагатыпам была свіння з крыламі.

І таксама цешуся, што галоўнымі арганізатарамі апошніх Басовішчаў былі мае былыя вучні. І тое вельмі файна, што ў іх была адвага, каб сказаць, што гэта ўжо апошняе Басовішча.

Але БАС - гэта таксама рэйды, “Бацькаўшчына”. Студэнты рабілі такія вандрўкі па Беласточчыне. Напрыклад была незабыўная вандроўка перад тым, як зрабілі вадасховішча “Семяноўка”. Рабілі рэйд-развітанне па гэтых вёсках, якія потым затапілі вадою.

Памятаю, як рабілі купалле ў Гарадку, бо я была Купалінкай.

Думаю, што ўвогуле ў той час гэта была арганізацыя вельмі патрэбная, каб яднаць людзей з розных асяроддзяў. Думаю, што маладыя людзі ўжо тады зразумелі, як важная адукацыя. Напрыклад, БАС арганізаваў сустрэчы з лекцыямі па гісторыі.

На летнікі ездзіў Юрка Туронак - гісторык. Частка гэтых актыўных студэнтаў - гэта былі студэнты гісторыі з Варшавы, і яны сустракаліся з дзеячамі , якія выехалі ўжо раней з Беласточчыны. Яны таксама расказвалі гісторыі, напрыклад, Саюза беларускай моладзі, пра які некаторыя ніколі ўвогуле не чулі. Не гаварылася пра тое, як шмат усяго беларускага было таксама і ў нас тут.

Напрыклад, яшчэ ў час І сусветнай вайны ўзнікалі школы з беларускай мовай навучання. Таксама тыя БАСаўцы, якія потым сталі журналістамі, адкрывалі гісторыю і неслі ў свет нашую гісторыю, напрыклад, тых вёсак, спаленых пасля Другой сусветнай вайны. Яны ездзілі па людзях, распытвалі… Гэта ж было больш за трыццаць гадоў таму назад. І яшчэ жылі людзі, якія памяталі бежанства, якія былі ў бежанстве.

Бежанства Першай сусветнай вайны - масавая прымусовая эвакуацыя жыхароў і жыхарак заходняй часткі Расійскай імперыі ва ўсходнія губерніі. Правадзілася ў часе Першай сусветнай вайны, падчас адступлення расійскай арміі пад націскам нямецкага наступлення з 3 траўня па верасень 1915 года.

Пра пачатак кантактаў з актывістамі і актывісткамі ўнутры Беларусі

Цяжка сказаць, калі дакладна яны пачаліся, але я думаю вялікая роля была ў тым, што студэнты беларускай філалогіі з Варшавы ездзілі на практыкі ў Менск. І яны знаёміліся там з цікавымі людзьмі, але ўголас пра тое не расказвалі.

Я, напрыклад, памятаю, як узгаданая Марыля Базылюк - настаўніца беларускай мовы - была на настаўніцкіх курсах у Менску. А я з мамай і сястрой у той жа час паехала ў Менск, бо там жыла нашая сям’я, было вяселле ў той сям’і. І Марыля мне кажа: можам пайсці на сустрэчу “Талакі”, толькі лепш нікому нічога не гаварыць.

«Талака» — моладзевае гісторыка-культурнае аб’яднанне, якое дзейнічала ў 1985—1990 гадах.

Думаю, што свае кантакты пэўна меў Юрка Туронак. Можа ён ведаў нейкіх там людзей, якія ведалі маладых. Але думаю, што таксама пра такія кантакты ніхто не гаварыў. Так як да гэтых часоў ніхто не ведае, але напэўна нават у Беларускім аб’яднанні студэнтаў таксама былі даношчыкі. Так як паўсюль.

Юры Туронак (1929 - 2019) - гісторык, журналіст, аўтар кніг «Беларускае школьніцтва на Беласточчыне» (1976), «Беларуская кніга ў Другой Рэчы Паспалітай» (2000), «Беларуская кніга пад нямецкім кантролем» (2002), «Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі» (1992, 2007).

Старэйшыя за нас шмат гадоў былі вымушаныя свае сяброўствы скрываць. А потым гэтыя сяброўствы ў нейкі спосаб аднаўляліся. Плюс, напраўду, Басовішча дало вялізныя магчымасці кантактаў. Дарэчы на першыя Басовішчы цэлыя аўтобусы ездзілі: частка беларусаў з Беларусі пры нагодзе таго, што ехалі на Грунвальд - а то быў такі час, што на Грунвальд з Беларусі ездзілі цэлыя аўтобусы - а па дарозе заяжджалі да нас.

З другога боку пра тое, што жывуць і ёсць беларусы на Паляшшы, то мала хто ў Беларусі ведаў. З тых людзей, якія былі “па-за гэтай бурбалкай”. Я ўвесь час мела ўражанне, што пра нас забылі. Нават не забылі: пра нас нічога не ведаюць. Таму калі смяялася, што ідэальны гімн для беларусаў Беласточчыны - то вольскага “Чужы”.

Адкуль ні ўцякай, Куды ні бяжы, І тут ты чужы, І там ты чужы.

Пра розніцу паміж беларусамі і беларускамі з Падляшша і з Беларусі

Беларусы ў Беларусі ведалі намнога лепш расейскую культуру, літаратуру, музыку і так далей. Мы ведалі полськую. Можа для кагосьці не, але для мяне было ясна, што я намнога лепш ведаю польскую літаратуру за беларускую.

З другога боку думаю пра Старога Ольсу. Я ўвогуле не ведаю, ці ў Польшчы ёсць нейкія гурты, якія граюць музыку з часоў сярэдневечча-адраджэння. А беларускіх розных гуртоў я ведаю многа. Ці памятаю, калісь была ў Менску. Можа быў першынейкі дударскі фэст. І я ведала, хто ў Беларусі такой музыкай займаецца, а ў Польшчы - не ведала. Ведаю, хто ў Беларусі займаецца саламопляценнем, выцінанкай і так далей. А ў Польшчы не ведала, ці ёсць такія людзі. Цяпер больш ведаю…

Чым мы адрозніваліся? Цяпер такая дыгрэсія: у нас, напрыклад, нават цяпер такія размовы вядуцца, ці мы тут больш беларусы, ці больш украінцы. Частка лічыць сябе беларусамі, частка - украінцкамі. А я памятаю, як прачытала кніжку Аксаны Забужко на польскай мове “Музэй пакінутых сакрэтаў”.

Аксана Забужка (укр. Оксана Забужко, нар. 1960) - украінская пісьменніца , літаратуразнаўца-феміністка , паэтэса, публіцыстка. Ключавымі тэмамі ў творчасці Аксаны Забужко з’яўляюцца ўкраінская нацыянальная і гендарная ідэнтычнасці.

Устаўка: «Музей пакінутых сакрэтаў» — раман Аксаны Забужко , упершыню апублікаваны ў 2009 годзе.Падзеі твора ахопліваюць жыццё трох пакаленняў перыяд з пачатку восені 1943 года да вясны 2004 года. У рамане адлюстравана эпоха баявых дзеянняў Украінскай паўстанчай арміі і сталінскай палітыкі, эпоха шасцідзесятых і перыяд незалежнасці, перабудова і канфліктныя 90-я, усе падзеі сапраўды адбываліся з рознымі людзьмі.

Я чытала гэтую кніжку, там шмат гісторый… І падумала сабе: а гэтая гісторыя зусім для мяне чужая. Я і так ведала, але то для мяне было такім доказам на тое, што ўсё ж такі мы беларусы, і ўсё. Так як для нас беларусаў Беласточчыны вельмі важны гэты момант, калі Рамуальд Райс (Буры) паліў нашыя вёскі пасля Другой сусветнай вайны - гэта нашая гісторыя. Балючая, але нашая.

Рамуальд Райс (Буры) (1913 - 1949) - польскі афіцэр, камандзір падраздзяленняў Арміі Краёвай у 1945—1946 гадах. У студзені-лютым 1946 года групоўка Райса здзейсніла масавае забойства 79 беларусаў на Падляшшы.

Апошнім часам Анета Прымакa-Онішк напісала класную кніжку: Kamienie musiały polecieć. Wymazywana przeszłość Podlasia.

Анэта Прымака-Онішк (нар. 1975) - польская журналістка і публіцыстка. Сфера інтарэсаў Анэты Прымакі-Онішк закранае праблемы забытай мінуўшчыны праваслаўнай меншасці Падляшша з ваколіц Беластока, Бельска Падляшскага, Гайнаўкі, Сямятычаў, Саколкі.

Я спадзяюся, яна будзе на беларускай мове. Гэта гісторыя яе дзеда, дарэчы. Дзеда забілі, бо сказалі, што ён быў старшынём сельсавета. А потым аказалася, што ў гэтым сельсавеце былі таксама палякі. Людзі забылі на тое, што былі палякі. А беларус праваслаўны быў і забілі яго і яшчэ пару асобаў.

Думаю, тое, што ўзнікла мяжа і раздзялілі нас - бо ж раздзялілі - то гэта паўплывала. Мне, напрыклад, не ўсе жарты беларусаў з Беларусі зразумелыя. Думаю, што мае жарты - таксама не будуць зразумелыя да канца. Іншыя падыходы да такіх нават штодзённых спраў будуць нас адрозніваць. Трошкі гэты свет іншы, у якім мы былі выхаваныя.

У Анэты першая кніжка была пра бежанства. Ці гісторыя бежанства натолькі важная для беларусаў у Беларусі, як для беларусаў Беласточчыны? Не ведаю. Але маем нават такія адментнасці. Нармальная справа. Дзве розныя дзяржавы былі, і столькі гадоў.

Калі б Беларусь у дзевяностых гадах пайшла дарогай Літвы, я думаю, што не было б у нас аніякага Лукашэнкі. Калі б не было такой мяккасці, такой далікатнасці… Бо з аднаго боку можна захапляцца тым, што ў Беларусі ў час пратэстаў апраналіся ў белы колер, што пакуль ставалі на лавачкі, то здымалі чаравікі. А можа каб уваходзілі ў гэтых чаравіках, можа каб больш жорстка і каб мацней… З другога боку пэўна зараз некаторыя скажуць - так як у нас старэйшыя - не дай бог, каб было тое, што ва Украіне.

Лёгка мне каментаваць, не быўшы там у той час, бо ніхто з нас не ведае, як бы сябе павёў, калі не знайшоўся ў такім моманце ў такой сітуацыі і так далей, і так далей.

Мы калісьці з маімі вучнямі са спектаклем “Ой даўно-даўно. Беларускія гісторыі з Падляшша” паляцелі ў Штаты да беларусаў з Амэрыкі. І памятаю апошні вечар у Нью-Йорку, сядзелі, і адна дзяўчына кажа так: ведаеце, нам, беларусам у Амэрыцы і беларусам, якія жывуць на Беласточчыне, куды бліжэй да сябе, чым да беларусаў, якія жывуць у Беларусі.

Як ні круці, тое, што быў гэты страшны Савецкі Саюз, тое, што так коратка потым зноў Беларусь была свабоднай, то гэта так паўплывала на характар, на ўсё тое, як мы сябе вядзем, якія ў нас думкі.

З другога боку я бачу, як я адрозніваюся ад палякаў. Што таксама мая бабуля, якая жыла з намі, мае бацькі, як моцна яны паўплывалі. І іхнае такое беларускае бачанне свету паўплывала на мяне. Тое “замятаць пад дыван” ці такое “мая хата з краю”. Не?

Здарылася такое, у хаце сяброўкі. Як я села за стол, а там старое крэсла і спружына тырчэла. Ну села, нічога. Мінула трошкі часу, прыязджае муж сяброўкі і кажа на польскай мове: чаго ты сядзіш на гэтым крэсле, там жа спружына такая тырчыць? А потым кажа: а, ужо ведаю, ты ж беларуска. І тут мне прыпомніўся анекдот пра цвік: а можа так і трэба?

Маецца на ўвазе наступны анекдот: пасадзілі рускага на лаўку, з якой ўверх дзюбкай тырчэў цвік. Рускі падскочыў, аблаяў усіх і ўсё, разламаў лаўку, сышоў. Пасадзілі ўкраінца. Украінец узняўся, выкалаціў цвік, забраў з сабой і сышоў. Пасадзілі беларуса. Беларус сядзеў-сядзеў, войкаў-войкаў, а потым кажа: “а можа так і трэба?”

Але ведаеш, так часта ў маім жыцці здараецца такое, што, напрыклад, нешта нязручна мне, нешта не пасуе і думаю сабе: зараз скажу… Або ў цягніку, як села на месца, паглядзела - там святла няма. Як я буду чытаць? І думаю сабе: ну, нічога, пасяджу яшчэ ў мабільным тэлефоне, потым можа пачну чытаць, то сяду ў іншым месцы. І то не лянота, не. То такое нашае беларускае: “ну нічога там”.

Пра Аб’яднанне ў карысць дзяцей і моладзі, якія вывучаюць беларускую мову “АБ-БА”

Арганізацыя афіцыйна запісаная ў 2006 годзе, але дзейнасць нашая пачалася раней.

Пакуль узнікла аб’яднаннне, то і так была група больш актыўных бацькоў, якія гуртаваліся вакол Садка нумар 14 і Пачатковай школы нумар 4 [у Беластоку - рэд.], бо ў гэтым садку ўзніклі здаецца ў 1996 беларускія аддзелы.

А то зноў вяртаемся да БАСу, бо гэта ў галоўным былі быўшыя басаўцы, якім нарадзіліся дзеці і якія задумалі ствараць беларускія аддзелы ў садку. Не было гэта так лёгка, але ім удалося. Я гавару “ім”, бо мы тады жылі ў Бельску-Падляшскім, і мы ў гэтым не прымалі ўдзелу, за гэтым хадзілі нашыя сябры.

Першыя дзеці - выпускнікі садка - скончылі заняткі ў садку і трэба ім было ісці ў школу. Спачатку 70-х гадоў дзеці ў нас на Беласточчыне пачыналі навуку беларускай мовы ў другім класе пачатковай школы. А там у Беластоку зрабілася так: скончылі садок, ну і што, год чакаць?

І аказалася нідзе ў законах, звязаных з адукацыяй, няма такога, што навучанне [мове нацыянальнай меншасці] павінна пачацца з другога класу. Ну і бацькі вырашылі, што з першага. Дырэктар гэтай школы нумар 4 згадзіўся, толькі сказаў, каб знайсці настаўніка. І тады гэтыя бацькі прапанавалі маю асобу.

Што я заўсёды падкрэсліваю, то была такая вельмі важная справа, па-другое, адно з файнейшых здарэнняў… Я гаварыла раней, што вывучала вершы Віктара Швэда, а тут у першы клас прыйшла дачка Віктара Швэда, і яе трэба было вучыць. Гэта была асабістая адказнасць, па-першае. Па-другое, не было аніякіх падручнікаў, не было нічога. Гэтыя тры гадзіны на тыдзень - было замала. Таму ў мяне з’явілася задума весці тэатральны гурток, арганізаваць усякія сустрэчы, экскурсіі, калядныя вечарыны і падвядзенні вынікаў навучальнага года.

Увогуле, мне здавалася, што вельмі важна, каб і тыя бацькі паглядзелі, пабачылі, колькі ўжо новага навучыліся іхнія дзеці. Паглядзелі таксама, як вядуцца заняткі. Таму прыдумала адкрытыя ўрокі. Ці такое, што назвала развітаннем з восенню, дзе пад канец лістапада быў такі адкрыты ўрок. Паказвалі, як працую з дзецьмі, што робім, чым займаемся. Або першыя калядныя сустрэчы, дзе я рабіла куццю. Як ужо было троші больш гэтых бацькоў, то падчас каляднай сустрэчы, то не толькі спявалі калядкі, але, напрыклад, сем’і рабілі цацкі на ёлку і шмат іншае.

Бо тыя бацькі, якія былі ў садку, яны таксама часта сустракаліся. Я ў той час не бачыла такога, а ў гэтым садку такое было, што выступалі разам і дзеці, і бацькі і настаўнікі. Потым быў праект у садку “Ад абраднасці да тоеснасці”, дзе ў галоўным Бася Пякарская гэтым займалася… Спісвала, што яшчэ людзі памятаюць, з якіх абрадаў, каб потым супольна - дзеці, бацькі, настаўніцы - паказваць гэта сцэне.

Першы год гэта была невялікая група, хаця паводле законаў [каб праводзіць урокі мовы нацыянальная меншасці] трэба сем асобаў, а ў нас было толькі шасцёра дзяцей. Потым на наступны год былі тры дзяўчаткі, то яны хадзілі на заняткі разам з тамтымі з папярэдняга году, то трошкі больш было. А ўжо клас, у якім апынуўся таксама наш сын, то там было 16 ці 18 асобаў, і нам здавалася, што гэта ваў!

І мы сустракаліся таксама, напрыклад, восенню выязджалі, дзесь там палілі вогнішча, спявалі песні і так далей. Нарэшце прыйшоў такі момант, калі арганізоўвалі ў 2004 годзе першы летнік “Я нарадзіўся тут”. Тады мы і не думалі пра чарговыя. Паехалі ў Белавежу.

То для мяне, як для настаўніцы, была таксама такая магчымасць, каб тыдзень пабыць з вучнямі і каб пазнаваць дзяцей. І так шматбакова, бо то відаць, хто лянівы, хто не, хто як да чаго адносіцца, да сяброў і так далей.

Акрамя таго можна было зрабіць такія рэчы, на якія няма часу на ўроках і якія на ўроках не выходзяць. Я старалася, па-першае, паказаць ім беларускую Беласточчыну. Хаця потым не толькі беларускую, але і габрэйскую, і літоўскую, і мусульманскую, бо такія мясціны ў нас былі і надалей ёсць.Я і мой муж ведалі, у каго папытаць, дзе якія народныя творцы, рамеснікі. Дзе, напырклад, жыве нейкі паэт ці пісьменнік, які звязаны з беларускім словам. Напрыклад, было незабыўна, як пайшлі падчас летніка ў Семяноўцы да Віктара Кабаца (быўшы настаўнік, мастак), які там недалёка за Семяноўкай мае сваю зямлянку. Выкапаў, жыве. Такое месца, проста ваў!

Віктар Кабац (нар. 1935) - мастак, настаўнік мастацтва. У прывастнасці ў сваіх творах стварае вобразы Белавежскай пушчы, займаецца скульптурай і барэльефам.

Або паехалі - ужо не жыве - да паэта Уладзіміра Гайдука. Цудоўнага беларускага паэта. Пазнавалі такі беларускі свет. Пазнавалі дзеці, тыя вучні, а на заканчэнні летнікаў прыязджалі бацькі.

Уладзімір Гайдук (1941 - 2012) - паэт, сябра Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа».

Ці нешта зусім сучаснае. Напрыклад, у Гарадку фатограф Паўлік Грэсь рабіў майстар-класы. Дзеці мелі фотаапараты - кожны свой. Паўлік спачатку паказваў ім, што ды як. Потым яны рабілі свае здымкі, потым выстаўка. І кожны мог з Паўлікам яшчэ пагаварыць пра гэтыя здымкі, нечаму навучыцца.

Ці быў Лёнік Тарасэвіч: са старэйшымі была размова, а малодшыя малявалі пад вокам мастака. І так далей. Ці апошнія летнікі, дзе была Маргарыта Дмітрук - класная мастачка! Як назваць? Польская мастачка беларускага паходжання? Ну, беларуска! Яна з Бельска, і яна заўсёды падкрэслівае, што яна беларуска. І вучыліся дзеці, і пры нагодзе бацькі, шмат чаму.

Маргарыта Дмітрук (нар. 1974) - мастачка, якая займаецца графікай, жывапісам, унікальнымі тканінамі, дызайнам адзення і ілюстрацыяй.

І ў гэтых летніках дапамагалі фінансава бацькі , бо прынамсі за першыя летнікі мы не вельмі хацелі браць грошай з дзяцей. Так што шукалі спонсараў і так далей.

Напрыклад, заўважылі, што на летніку, як свабодны час, няма настолак па-беларуску. Цяпер яны ўжо з’явіліся. Ну то я зрабіла настолкі. Не было дыскаў… Як бачыла, што чагосьці няма, то значыць трэба самому зрабіць. А гэтых спонсараў шукаць, то ўжо нам надаела…

І тады прыдумалі… Прыспеў пэўна час, каб ствараць гэтае аб’яднанне. Ну і фактычна тады мелі магчымасць пісаць розныя праекты, каб даставаць на іх грошы і каб нешта рабіць. Напрыклад, з польскага міністэрства, каб яно дало нам грошы, каб мы маглі зрабіць фанаграмы для песняў і выдаць дыск.

То не значыць, што ўсе бацькі былі такія актыўныя. Як некаторыя бацькі цяпер кажуць: от то тады ўсе былі актыўныя. Ніколі няма такога, каб усе актыўныя. Але фактычна, па-першае, была група актыўных, па-другое ўзніклі такія сяброўства, дзе мы сябруем да гэтых пор.

Як заўсёды падкрэслівае Бася Пякарская, якая пару гадоў запар была старшынёй аб’яднання, на пачатку ўсё што мы рабілі - мы рабілі для сваіх дзяцей. Толькі потым гэтыя дзеці павырасталі, бацькі паадыходзілі, так як адыходзілі іх дзеці.

Як раз аб’яденнане АБ-БА выступіла з прапановай, каб стварыць стратэгію развіцця адукацыі беларусай меншасці ў Польшчы. І то акурат АБ-БА, дзе не было ніякіх штатных працаўнікоў, толькі ўсе грамадскім чынам гэта рабілі.

Я як настаўніца бачыла, што няма падручнікаў. Званіла ў пару месцаў, але хутка зразумела, што аніякага іншага выдаўца, чым мы самі не будзе. Так што АБ-БА таксама пачала выдавецкю дзейнасць. Выдавалі і падручнікі, і дыскі ўсякія з песнямі да паасобных класаў, але і таксама з песнямі з тэатральнага гуртка.

Здаралася, што АБ-БА была прадзюсарам фільмаў. І канцэрт 25 АБ-БА аркестр - гэта таксама праект АБ-Бы.

25 АБ-БА Аркестр - дзіцячы гурт, створаны ў 2014 годзе з нагоды 25-годдзя фестываля Басовішча. Аркестр складаўся з 25 вучняў і вучаніц Пачатковай школы № 4 у Беластоку. Я сустракалася з імі на рэпетыцыях, вучыла іх мелодыі і тэкстаў выбраных песняў - гітоў БАСовішча.

Быў праект - напэўна, першы адукацыйны праект, - дзе былі прадстаўнікі адразу дзвюх меншасцяў (нацыянальных меншасцяў Польшчы - рэд.). Мелі такі праект “ВКЛ - наша супольная спадчына”. Мы вучыліся гісторыі ВКЛу з пункту гледжання гісторыкаў літоўскіх, а вучні з Пуньску - літоўцы - вучыліся, як мы, беларусы, бачым гэтую гісторыю. Таксама вучыліся танцам, песням,усякім рамёствам . Нашым маладым таксама было цікава, бо тыя літоўцы паміж сабой проста гаварылі на літоўскай мове. А нашыя - на польскай.

Дзякуючы гэтым сустрэчам, звязаным са стратэгіяй беларускай адукацыі, таксама ўзнікла ідэя, каб выдаваць “Беларускі настаўнік” 2 разы ў год. Такі метадычны дапаможнік для настаўнікаў беларускай мовы. Шкада, што ў нас на Беласточчыне наракаюць, што няма дапаможнікаў, а не ведаюць, колькі гэтых дапаможнікаў ёсць, і чым можна карыстацца.

Я ў “Настаўніку” таксама даю спасылкі да спектакляў, якія рабіла з вучнямі. Я не кажу, што яны дасканалыя, але ўсё ж такі ўсе спектаклі - часам, рабілі 2, а нават 4 у год, - былі на беларускай мове. І гэта таксама падказка, чым можна яшчэ займацца. Бо я ведаю, як цяжка знайсці цікавыя сцэнарыі нашым дзецям.

Апошнія гады гэта супрацоўніцтва з мастацкай галерэяй “Арсэнал”, дзе я з вучнямі хадзіла таксама на выставы. Дзе пару гадоў таму была вялізная выстава “Калі сонца нізка, цені доўгія” - беларускіх сучасных мастакоў.

Ну і галерэя “Арсэнал” з такой польскай мастачкай Ясьмінай Вуйцік выдае газету дзяцей. Ну і два ці тры гады таму таксама прапанавалі, каб дзеці з нашай школы - перад усім вучні, якія ходзяць на беларускую мову - дасылалі свае артыкулы ў “Газету дзяцей”. І фактычна пару было артыкулаў на беларускай мове, і такіх нават цікавых. Напрыклад, мае вучні бралі інтэрв’ю ў Змітра Вайцюшкевіча, і з фотаздымкамі.

Не ведаю, у якім накірунку пойдзе цяпер аб’яднанне АБ-БА. Яно будзе такое, якія будуць бацькі. Мая роля ў пэўны момант таксама меншала, бо мае дзеці ўжо скончылі адукацыю.

Я вельмі цешуся, што Ніна тры гады была і ў садку, і потым пайшла ў пачатковую школу, у гімназію і ў ліцэй, дзе была беларуская мова.

Кожны год мы таксама ладзілі экскурсію ў Беларусь, дзе ездзілі бацькі і дзеці. У галоўным, дзеці. Аб’ездзілі амаль усю Беларусь. Памятаю, раз міліцыя прыехала, як мы ў Наваградку побач муроў спявалі “Цок-цок-цок, вершнікі на конях”.

Кожны раз увогуле як былі ў гэтых экскурсіях, то таксама хадзілі ў тэатры. Былі, напрыклад, на “Тутэйшых” у Менску ў Купалаўскім тэатры. Але былі ў тэатры ў Віцебску, у Гародні, у Бярэсці. Дзякуючы сваім уласным кантактам, напрыклад, едучы ў Полацк, заехалі ў Бобр, бо падумалі, можа там Алесь Пушкін будзе. І ён там быў.

І кажа: “слухай, Аліна, як гэта добра, што вы сёння заехалі, бо я заўтра раніцай у Маскву еду”.

І ён павёў нас у сваю майстэрню, і зайшлі ў царкву паглядзець яго фрэскі.

Алесь Пушкін (1965 - 2023) - беларускі маста, акцыяніст, палітычны актывіст. Загінуў у зняволенні, быў прызнаны палітвязнем.

Або, напрыклад, у Заслаўі - Уладзімір Арлоў рабіў конкурс на гістарычныя тэмы гэтым вучням. Так што шмат такіх цікавых успамінаў.

Уладзімір Алоў (нар. 1953) - беларускі гісторык, паэт і празаік.

Пра падручнікі беларускай мовы

Цяпер гатовыя падручнікі для другога, трэцяга, чацвёртага, пятага і шостага класаў. Хутка будзе гатовы сёмы. У першым класе - толькі сцэнарый заняткаў.

Шчыра? Мае падручнікі ідэалагізаваныя. Яны левыя, па-моему. Я, напрыклад, мела вялізную радасць, як у падручніку дала такое… знайшла ў “МовеНанова”, як можна паўстрымаць змены клімату. Або тое, дзе якія смецці кідаць. Або, напрыклад, верш пра вясёлку і вясёлка вялікая.

З падручніка да шостага класа мне сказалі выкінуць адну песню - “Ружовыя акуляры”. Як я наракала і паказала свайму сыну, і ён кажа:”Мама, тут ж папросту чыстая анархія”.

Маецца на ўвазе песня гурта Ляпіс Трубяцкі “Ружовыя акуляры”.

…Ружовыя акуляры Адзеў ды хадзі свабодны. Дзяржава шукае ахвяру Шукае тых, хто не згодны.

Не згодны быць памяркоўным Верыць у рай па экране. Сокал ляціць па-над лесам цудоўным Воля – маё каханне.

Навошта гэтыя межы? Калі за іх рэжуць. Навошта гэтыя гімны? Калі за іх гінуць.

Дзяржава табе гарантуе жыццё Чарка, шкварка, ланцуг – вось і ўсё…

Мне здавалася, гэтая песня пяройдзе. Чаму? Большасць з гэтых песняў і тэкстаў, я чытала маім вучням раней.

Што значыць: закласці ружовыя акуляры? Якім тады бачыш свет? Як тады чалавек адчувае? Якія колеры любіць і так далей.

Плюс, тое, што з вучнямі гавару на тэму гэтых межаў. Я з імі гаварыла пасля таго, як Расея ўвайшла ва Украіну. І гэтая песня тады напраўду мела вялікі сэнс. Калі абгаварыць з вучнямі словы песні, але ўвогуле даць ім магчымасць гаварыць…

Кажу: калі не зможаце на беларускай мове, сумна, але ж… Калі яны ў хаце не чуюць беларускай мовы, нідзе не чуюць, то што я зраблю за тры гадзіны ў тыдзень? Няхай гавораць па-польску, але гавораць шчыра, і пра тое, што думаюць. Можа гэта будзе пафасна, але то не ідзе пра тое, каб гэтае беларускае засталося ім у галаве, а каб тое ўсё беларускае засталося ім у сэрцы. Што калі дзесь там пачуюць “Тры чарапахі”, то проста далучацца і будуць спяваць.

Усё можна рабіць на беларускай мове па-беларуску: не толькі вывучаць граматыку. А можна і так яе вывучаць, што таксама будзе смешна, файна і так далей.

Каб пісаць падручнікі па беларускай мове, у мяне была пэўная база. Мая мама напісала класны падручнік для другога класа “Літарынка”. Гэта быў першы падручнік каляровы, з малюнкамі. Таксама мае бацькі ездзілі на ўсякія курсы ў Беларусь, адтуль прывозілі каляровыя кніжкі. У маёй мамы было шмат нумароў часопіса “Пачатковае навучанне” - шмат адтуль брала.

Штосьці брала са сваіх заняткаў, на якіх яшчэ не было падручнікаў. Узгадала, што ў сёмым-восьмым класе з дзецьмі гаварылі пра Караткевіча, то вырашыла, што і ў падручнік трэба даць. Але ж які твор даць, каб дзецям ён быў зразумелы? Запыталася ў майго Колі, ён кажа: маё ўлюбёнае апавяданне Караткевіча - “Блакіт і золота дня”. Я ўставіла і потым выкінула. Там параўнанне маладой дзяўчыны, што яна ўжо робіцца такая спелая як зямля, якая гатовая прыняць зерне. О, думаю: ноў! Перш выкінула гэты фрагмент, а потым думаю: не. Увогуле выкінула гэты твор, дала іншы.

Пра тое, што варта было б змяніць у сістэме навучання беларускай мове

Я паглядзела беларускія падручнікі. Там дзе ў другім класе маюць падзел на граматыку і фанетыку… Як мяне вучылі ва ўніверсітэце, то дзіця яшчэ нават ў трэцім класе не разумее тлумачанне правапісу як у слоўніках ці энцыклапедыях.

Гэтае для іх абсалютна незразумелае што на польскай мове, што на беларускай.

Думаю, першае, што трэба зрабіць, то пазбегчы гэтай граматыкі, фанетыкі ў малых дзяцей. Навошта ім гэта? Навошта ім… Ну так, ну трэба “галосныя-зычныя”, фактычна. Але я не тлумачу галосныя і зычныя, як тое дзе гук узнікае. Трэба памятаць, што гэта толькі дзеці, што дзецям павінна быць цікава.

Мне здаецца, што і так гэтыя мае падручнікі, то застарэлыя. Напраўду. Яны напэўна ў параўнанні з гэтымі у Беларусі - цікавейшыя, але і так падручнікі павінны быць іншыя.

Я ўвогуле за тым, каб пазбягаць папяровых падручнікаў. У мяне вучні папяровыя падручнікі даставалі дахаты, але яны не прыносілі іх у гэтых заплечніках.

Я не карысталася папяровымі на ўроку, бо ў мяне электронная версія і можна было паказаць на дошчцы. Плюс, калі ў практыкаваннях з’яўляюцца спасылкі, нешта ў інтэрнэце, то ўжо не мусіш упісваць, толькі націснеш - і ўжо.

Падручнікі таксама павінны быць такія, дзе дзеці могуць разважаць. Я напісала таксама ў падручніку да сёмага класа, што адной з прычын смерці Караткевіча была яго алкагольная хвароба. І Коля кажа: слухай, а можа пра гэта не трэба. Але я кажу: слухай, але я заўсёды гэта маім вучням у сёмым-восьмым класе гаварыла.

Пра гэта гадамі не казалі, але так было. Бо ў нас жа так: калі хтось алкаголік, то ён валяецца пад плотам. А ёсць гэтыя людзі, якія пілі ці п’юць і яны нармальна працуюць. Іншае, што гэта проста хвароба. Каб да гэтага таксама прывыкаць.

Я са сваімі сяброўкамі вяду размовы, якія кажуць, што трэба павыкідаць [з праграмы] розныя кніжкі нават, калі ідзе пра польскую літаратуру. Я цяпер сама не ведаю, ці варта гуляць у гэтую гісторыю літаратуры. У які момант уводзіць класікаў? А якіх увогуле не ўводзіць?

Як напісаць пра пісьменнікаў, каб дзецям было цікава? Пачытай біяграфіі з падручнікаў, ну то ж можна зарэзацца проста.

Напэўна пакуль мы будзем жыць тым, што літаратары ўсе пішуць пра вёску або ўспамінаюць вайну, нічога не зменіцца. Пакуль беларусы не зразумеюць , што ўсё ж такі Святлана Алексіевіч і тое, што яна напісала - гэта вялізная літаратура.

Інтэрвю запісала Дар’я Гардзейчык. Яно зьяўляецца часткай праекту “(Не)бачныя: гісторыі беларускіх актывістак перыяда аднаўлення незалежнасці”, здзейсьненага пры падтрымцы BYSOL.

• гісторыі